Aylardır kimsenin ödemediği bir borca ne olur?

Geciken bir kredi ne zaman takipteki alacak olur?

Avrupa Birliği'nde sınır, bankacılığın kural kitabı olan Sermaye Gereksinimleri Tüzüğü'nde (CRR) çizilir. Bir kredi, önemli bir tutar 90 günden uzun süredir gecikmedeyse ya da banka, krediyi güvence altına alan varlığı satmadan borçlunun tamamını geri ödemesinin olası olmadığına karar verirse takipteki alacak, sektörün kısaltmasıyla NPL, sayılır. İkinci test beklenenden daha önemlidir: işini yeni kaybetmiş ya da bir iflas sürecine girmiş bir müşteri, 90. günden çok önce takipteki alacak olarak sınıflandırılabilir.

Bu etiket bankanın defterleriyle ilgilidir ve oradaki sonuçları vardır. Takipteki bir kredi daha yüksek karşılık, yani beklenen kayba karşı ayrılan para gerektirir. 2019'dan beri verilen kredilerde AB kuralları, teminatsız takipteki bir kredi üç yıl sonunda tamamen karşılanana kadar bu karşılığın her yıl artmasını şart koşar. Bir hesabın çözümsüz beklediği her ay bankaya sermaye maliyeti çıkarır; bu yüzden takipteki alacak portföy yönetimi çoğu bankada kendi hedefleri ve kendi zaman baskısı olan ayrı bir disiplin olarak yürütülür.

Borçlu kişi açısından 90. günde görünür neredeyse hiçbir şey olmaz. Mektupların tonu değişebilir, hesap başka bir ekibe geçebilir ve banka bu noktadan itibaren borcu elde tutmanın değerini satmanın değeriyle tartmaya başlar.

Bir borcu aktiften silmek gerçekte ne anlama gelir?

Muhasebede aktiften silme, bir kredi verenin paranın geri geleceği varsayımından vazgeçtiği andır. Avrupa bankalarının çoğunun raporlama yaptığı standart olan IFRS 9'a göre, banka bir krediyi tamamen ya da kısmen geri alacağına dair makul bir beklenti taşımadığında kredi aktiften silinir ve silme işlemi krediyi bilançodan çıkarır. Daha küçük işletmeler aynı fikre değersiz alacak adıyla rastlar; bunun arkasındaki bakiyelerin ders kitabındaki adı tahsil edilemeyen alacaklardır. Muhasebe açısından tahsil edilemeyen alacak, işletmenin artık varlık olarak saymadığı alacaktır; gider olarak yazılır ve alacaklar bakiyesi küçülür.

Hukuken ise hiçbir şey değişmemiştir. Sözleşme hâlâ geçerlidir, bakiye hâlâ borçtur ve alacaklı tahsilatı sürdürebilir. Standart da bunu kendi diliyle söyler: bankalar, aktiften sildikleri ama hâlâ tahsil faaliyetine konu olan tutarları açıklamak zorundadır; çünkü silinmiş bir borcun peşine hâlâ düşülüyor olması çok yaygındır. Bir borcu bitiren şey ödeme, uzlaşma, resmi bir ibra, iflasta borçtan kurtulma ya da zamanaşımı süresinin dolmasıdır; İspanya'da bu süre, 2015'teki Medeni Kanun reformundan bu yana kişisel alacakların çoğu için beş yıldır. Her pazar kendi süresini ve süreyi neyin yeniden başlattığına dair kendi kurallarını belirler.

Latin Amerikalı kredi kuruluşları aynı stoka cartera castigada der; en yakın karşılığı zarar yazılmış portföydür. Kelimeler değişir; defter ile hukuk arasındaki boşluk değişmez. Zarar yazılmış bir portföy bilançodan çıkmıştır, ama içindeki her hesap gerçek bir kişinin gerçek bir yükümlülüğüdür ve bu hesaplar üzerinde çalışan herkes, ilk kredi verene uygulanan her kuralı da devralır.

Banka eski borcu kendisi mi tahsil etmeli, dışarı mı vermeli, satmalı mı?

Borç eskidiğinde bankanın üç dürüst seçeneği vardır. Hesaplar üzerinde kendi tahsilat ekibiyle çalışmaya devam edebilir; bu müşteri ilişkisini ve getiri potansiyelini elde tutar, ama maliyeti ve sermaye yükünü de. Hizmeti dışarıya verebilir ve kendi adına mahkeme dışı tahsilat yürütmesi için bir uzman şirkete, genellikle tahsil edilenden bir pay karşılığında ödeme yapar; krediler bu sırada bankanın defterlerinde kalır. Ya da portföyü doğrudan satarak yavaş ve belirsiz bir tahsilat akışını bugün yapılan tek bir ödemeye çevirebilir.

Büyük kredi kuruluşlarının çoğu, hesaba göre ayırarak üçünü birden kullanır. Hâlâ telefonu açan müşterilerin yeni gecikmeleri bankada kalır. Daha eski teminatsız bakiyeler bir hizmet sağlayıcıya gider. Bankanın bir raporlama tarihinden önce bilançosundan çıkarmak istediği portföyler satışa çıkar ve bu son karar tek tek hesaplardan çok sermayeyle ilgilidir.

Cevap satış olduğunda alıcılar portföyü fiyatlarken gerçekte ne tahsil edeceğini tahmin eder, tahsilatın maliyetini düşer ve kalanı yatırımcılarının istediği getiri oranıyla bugüne indirger. Sonuç euro başına sent olarak ifade edilir: fiyatın, nominal değer denen toplam borç bakiyesine oranı.

İşte netlik için seçilmiş yuvarlak rakamlarla, piyasa verisi olmayan bir örnek. Bir banka ortalama bakiyesi 2.500 euro olan 4.000 teminatsız tüketici kredisini, yani 10 milyon euro nominal değeri satıyor. Alıcının modeline göre portföy altı yılda nominal değerin %12'sini, 1,2 milyon euroyu tahsil edecek. Hizmet maliyeti bunun dörtte birini götürecek ve geriye 900.000 euro kalacak. Bunun çoğu erken geliyor: ilk yıl yaklaşık 250.000 euro, altıncı yılda 60.000'e kadar azalıyor. Bu akışı yıllık %15'le iskonto ederseniz bugünkü değeri kabaca 630.000 euro eder. Teklif: euro başına 6,3 sent.

Bu rakamı herhangi bir pazarlıktan daha çok üç şey oynatır. Önce borcun yaşı gelir; çünkü bir hesap üzerinde çalışılmadan geçen her yıl tahsilat düşer. Sonra teminat: bir konut kredisi portföyü, teminatsız bir kredi kartı portföyünde olmayan bir gayrimenkule dayanır ve bu yüzden çok daha yüksek fiyatla el değiştirir. Ardından veri kalitesi; ödeme geçmişlerini, güncel iletişim bilgilerini ya da imzalı sözleşmeleri göremeyen bir alıcı en kötüsünü varsayar ve teklifini ona göre verir. Satıcı ise fiyatı kredilerin karşılıklar düşüldükten sonraki kayıtlı değeriyle karşılaştırır; yüksek karşılık ayırmış bir banka 6 sente satıp yine de kâr kaydedebilir.

AB Kredi Hizmet Sağlayıcıları Direktifi neyi değiştirdi?

(AB) 2021/2167 sayılı Direktif, sorunlu banka kredilerinin satışı ve yönetimi için tek bir Avrupa çerçevesi oluşturdu. Üye devletlerin direktifi 29 Aralık 2023'e kadar iç hukuka aktarması ve 30 Aralık 2023'ten itibaren uygulaması gerekiyordu; aralarında Portekiz'in de bulunduğu birkaçı mevzuatı geç çıkardı. Direktif, ilk olarak AB bankalarınca verilmiş takipteki kredi sözleşmelerini ve yalnızca bu tarihten sonra yapılan devirleri kapsıyor; dolayısıyla daha eski satışlar hâlâ her ülkenin önceki kurallarına tabi.

Sektör için işi ikiye böldü. Kredileri sahibi kim olursa olsun onun adına yöneten ve tahsil eden kredi hizmet sağlayıcıları artık kendi ülkelerindeki bir denetim otoritesinden yetki almak zorunda ve bu yetkiyle AB genelinde faaliyet gösterebiliyor. Portföyleri satın alan yatırımcılar, yani kredi alıcıları, direktif kapsamında lisansa ihtiyaç duymuyor; ancak tüketici kredisi satın alan banka dışı bir alıcı, müşterilerle ilişkiyi yürütmesi için yetkili bir hizmet sağlayıcı ya da denetime tabi bir kredi kuruluşu atamak zorunda. Satıcı bankalar ayrıca potansiyel alıcılara, Avrupa Bankacılık Otoritesi'nin (EBA) hazırladığı standart veri şablonlarıyla kredi bazında bilgi vermek zorunda; bu pratikte daha iyi bir veri seti (data tape), yani alıcının fiyatlamada kullandığı bakiye, geçmiş ve teminat tablosu demek.

Borçlu açısından korumalar borcu takip eder. Kimse tahsilata başlamadan önce müşteriye kredinin devredildiği, artık sahibinin kim olduğu, hizmeti kimin yürüttüğü ve nereye şikâyette bulunabileceği bildirilmelidir. Hizmet sağlayıcılar iyi niyetle hareket etmeli, açık bilgi vermeli, kişisel verileri korumalı ve taciz ya da yersiz baskıdan kaçınmalıdır. Tüketiciler, takas dahil, ilk kredi verene karşı sahip oldukları tüm savunmaları korur; direktif ayrıca tüketici kredisi ve konut kredisi kurallarını sıkılaştırarak yasal takip başlamadan önce makul esneklik, yani ödemeye ara verme, vadenin uzatılması ya da borcun bir kısmının silinmesi gibi koşul düzenlemeleri tanınmasını şart koştu. Bir hizmet sağlayıcının müşteri ödemelerini kendisinin tutup tutamayacağı ise her üye devlete bırakıldı.

Eski borçlarda otomasyon nerede işe yarar, nerede yaramaz?

Eski portföyler çoğunlukla küçük bakiyelerden oluşur ve insan emeğinin ekonomisi tam burada çöker. %15 hizmet ücretiyle çalışılan 300 euroluk bir hesabı düşünün: tamamı ödenirse hizmet sağlayıcı 45 euro kazanır ve bu para, hesabın gerektirdiği her aramaya, mektuba ve takibe, eğitimli bir kişinin zamanının tam maliyetiyle yetmek zorundadır. Binlerce hesapta bu bütçe önceliklendirmeyi zorunlu kılar: büyük bakiyeler aranır, küçükler bir mektupla yetinir. Otomasyon bankalar ve hizmet sağlayıcılar için bu hesabı değiştirir. Bugün çoğu zaman sesle ya da mesajla çalışan bir yapay zekâ ajanı biçimini alan otomasyon, her hesaba 300 euroluk bir bakiyeyi bir görüşmeye değer kılan bir maliyetle ulaşabilir.

İkinci kazanç davranış tarafındadır. Direktif, her müşteriye iyi niyetle davranılmasını, borcun kime ait olduğunun söylenmesini ve baskı yapılmadan iletişime geçilmesini bekler. Otomasyonun davranış konusunda en çok yardımcı olduğu yer tutarlılıktır: her hesap için aynı bildirim, aynı saatler ve aynı ton; NPL portföylerinin yönetiminde yapay zekâ kullanılırken bu önemlidir. Risk de buradadır: kötü yazılmış bir senaryo da aynı ölçekte tekrarlanır; bu yüzden kurallar, hacim gelmeden önce doğru olmalıdır.

Bazı işler otomasyona bırakılmamalıdır. Borç iki kez satıldıktan sonra bakiyeye itiraz eden bir müşteri, asıl sözleşmeyi bulabilecek bir kişiyi hak eder. Hastalık, yas ya da kendisini kırılgan kılan bir durumu anlatan biri eğitimli bir insana ve çoğu zaman bir duraklamaya ihtiyaç duyar. Büyük teminatlı uzlaşmalar, iflas dosyaları ve mahkemeye gidecek her şey, bir senaryonun taşımadığı muhakeme ve yetki ister. Bu hesapların yeri insanların yanıdır; otomasyonu en iyi, insanların zaten hiçbir zaman ulaşamayacağı sabırlı, kibar ve yüksek hacimli işe ayırmak gerekir.