Co się dzieje z długiem, którego nikt nie spłaca od miesięcy

Kiedy opóźniony kredyt staje się kredytem zagrożonym?

W Unii Europejskiej granicę wyznaczają przepisy bankowe, czyli rozporządzenie w sprawie wymogów kapitałowych (CRR). Kredyt jest zagrożony – w branżowym skrócie NPL – gdy istotna kwota jest przeterminowana o ponad 90 dni albo gdy bank uzna, że kredytobiorca prawdopodobnie nie spłaci go w całości, jeśli bank nie sprzeda tego, co zabezpiecza kredyt. Drugie kryterium ma większe znaczenie, niż się zwykle sądzi: klient, który właśnie stracił pracę albo wszedł w postępowanie upadłościowe, może zostać zaklasyfikowany jako zagrożony na długo przed 90. dniem.

Ta etykieta dotyczy ksiąg banku i ma w nich konsekwencje. Kredyt zagrożony wymaga wyższego odpisu, czyli kwoty odłożonej na pokrycie oczekiwanej straty, a w przypadku kredytów udzielonych od 2019 roku przepisy UE wymagają, by to pokrycie rosło co roku, aż niezabezpieczony kredyt zagrożony po trzech latach jest pokryty w całości. Każdy miesiąc, w którym sprawa pozostaje nierozwiązana, kosztuje bank kapitał, dlatego w większości banków zarządzanie portfelem NPL to osobna dziedzina, z własnymi celami i własną presją terminów.

Dla osoby zadłużonej 90. dzień nie zmienia niemal niczego widocznego. Listy mogą zmienić ton, sprawa może trafić do innego zespołu, a od tej chwili bank zaczyna ważyć, ile dług jest wart, jeśli go zatrzyma, a ile, jeśli go sprzeda.

Co naprawdę oznacza spisanie długu w straty?

W rachunkowości spisanie w straty to moment, w którym kredytodawca przestaje udawać, że pieniądze wrócą. Zgodnie z MSSF 9 (IFRS 9), standardem, według którego raportuje większość europejskich banków, kredyt spisuje się, gdy bank nie ma racjonalnych oczekiwań co do jego odzyskania, w całości lub w części, a spisanie usuwa go z bilansu. W mniejszych firmach to samo zjawisko nazywa się złymi długami, a podręcznikowa nazwa sald, które się za nim kryją, to należności nieściągalne. W ujęciu księgowym należność nieściągalna to taka, której firma przestała traktować jako składnik aktywów: trafia do kosztów jako odpis na należności nieściągalne, a saldo należności maleje.

Z prawnego punktu widzenia nic się nie zmieniło. Umowa nadal obowiązuje, saldo jest nadal należne, a wierzyciel może dalej je windykować. Standard mówi to na swój sposób: banki muszą ujawniać, ile spisanych kwot nadal podlega działaniom egzekucyjnym, bo spisany dług bardzo często wciąż jest dochodzony. Dług wygasa przez spłatę, ugodę, formalne zwolnienie z długu, umorzenie w postępowaniu upadłościowym albo upływ terminu przedawnienia, który w Hiszpanii od reformy kodeksu cywilnego z 2015 roku wynosi pięć lat dla większości roszczeń osobistych. Każdy rynek wyznacza własny termin i własne zasady tego, co przerywa jego bieg.

Kredytodawcy z Ameryki Łacińskiej nazywają ten sam zasób cartera castigada, co najbliżej można oddać jako portfel spisany w straty. Słownictwo się zmienia; rozdźwięk między księgami a prawem – nie. Portfel spisany w straty opuścił bilans, ale każda sprawa w nim to wciąż realne zobowiązanie realnej osoby, a każdy, kto się nią zajmuje, dziedziczy wszystkie zasady, które obowiązywały pierwotnego kredytodawcę.

Czy bank powinien sam windykować stare długi, zlecić to na zewnątrz, czy je sprzedać?

Gdy dług jest już stary, bank ma trzy uczciwe możliwości. Może dalej prowadzić sprawy własnym zespołem odzyskiwania należności, co zachowuje relację z klientem i potencjalny zysk, ale też koszt i obciążenie kapitałowe. Może zlecić obsługę na zewnątrz, płacąc wyspecjalizowanej firmie za prowadzenie windykacji polubownej w jego imieniu, zwykle w zamian za część odzyskanych kwot, podczas gdy kredyty pozostają w jego księgach. Albo może sprzedać portfel i zamienić powolny, niepewny strumień odzysków w jedną płatność dziś.

Większość dużych kredytodawców korzysta ze wszystkich trzech możliwości, w zależności od sprawy. Świeże zaległości u klienta, który wciąż odbiera telefon, zostają w banku. Starsze niezabezpieczone salda trafiają do podmiotu obsługującego. Portfele, które bank chce zdjąć z bilansu przed datą sprawozdawczą, idą do sprzedaży, a ta ostatnia decyzja dotyczy głównie kapitału, a nie poszczególnych spraw.

Gdy decyzją jest sprzedaż, kupujący wyceniają portfel, prognozując, ile faktycznie z niego odzyskają, odejmując koszt windykacji i dyskontując resztę na dziś według stopy zwrotu, jakiej oczekują ich inwestorzy. Wynik podaje się w centach za euro, czyli jako cenę wyrażoną jako odsetek całego należnego salda, nazywanego wartością nominalną.

Oto przykład z okrągłymi liczbami dobranymi dla przejrzystości, a nie z danymi rynkowymi. Bank sprzedaje 4 000 niezabezpieczonych kredytów konsumenckich o średnim saldzie 2 500 euro, czyli o wartości nominalnej 10 mln euro. Model kupującego zakłada, że w ciągu sześciu lat z portfela uda się odzyskać 12% wartości nominalnej, czyli 1,2 mln euro. Obsługa pochłonie jedną czwartą tej kwoty, zostawiając 900 000 euro. Większość wpływa wcześnie: ok. 250 000 euro w pierwszym roku, a w szóstym już tylko 60 000. Po zdyskontowaniu tego strumienia stopą 15% rocznie jest on wart dziś ok. 630 000 euro. Oferta: 6,3 centa za euro.

Trzy czynniki wpływają na tę liczbę bardziej niż jakiekolwiek negocjacje. Najpierw wiek długu, bo odzyski spadają z każdym rokiem, w którym nikt sprawą się nie zajmuje. Potem zabezpieczenie: portfel hipoteczny ma za sobą nieruchomości, których niezabezpieczony portfel kart kredytowych nie ma, i dlatego sprzedaje się znacznie drożej. Wreszcie jakość danych, bo kupujący, który nie widzi historii płatności, aktualnych danych kontaktowych ani podpisanych umów, założy najgorsze i odpowiednio obniży ofertę. Sprzedający z kolei porównuje cenę z wartością, w jakiej kredyty są wykazywane po odpisach, więc bank, który utworzył już wysokie odpisy, może sprzedać za 6 centów i nadal wykazać zysk.

Co zmieniła unijna dyrektywa w sprawie podmiotów obsługujących kredyty?

Dyrektywa (UE) 2021/2167 stworzyła jedne europejskie ramy dla sprzedaży i obsługi złych kredytów bankowych. Państwa członkowskie musiały ją transponować do 29 grudnia 2023 roku i stosować od 30 grudnia 2023 roku; kilka z nich, w tym Portugalia, uchwaliło przepisy z opóźnieniem. Obejmuje zagrożone umowy kredytowe pierwotnie zawarte przez banki z UE i wyłącznie przeniesienia dokonane po tej dacie, więc wcześniejsze transakcje sprzedaży nadal podlegają dotychczasowym przepisom poszczególnych krajów.

Branżę podzieliła na dwie części. Podmioty obsługujące kredyty, czyli firmy zarządzające kredytami i windykujące je w imieniu właściciela, potrzebują teraz zezwolenia organu nadzoru w swoim państwie macierzystym, a potem mogą działać w całej UE. Nabywcy kredytów, czyli inwestorzy kupujący portfele, nie potrzebują na mocy dyrektywy licencji, ale nabywca kredytów konsumenckich spoza sektora bankowego musi wyznaczyć autoryzowany podmiot obsługujący lub nadzorowanego kredytodawcę do kontaktów z klientami. Banki sprzedające muszą też przekazywać potencjalnym nabywcom informacje o każdym kredycie z osobna, według standardowych szablonów danych opracowanych przez Europejski Urząd Nadzoru Bankowego, co w praktyce oznacza lepszą taśmę danych (data tape), czyli arkusz sald, historii i zabezpieczeń, na podstawie którego nabywca wycenia portfel.

Dla kredytobiorcy ochrona idzie w ślad za długiem. Zanim ktokolwiek zacznie windykację, klient musi zostać poinformowany, że kredyt został przeniesiony, kto jest teraz jego właścicielem, kto go obsługuje i gdzie można złożyć reklamację. Podmioty obsługujące muszą działać w dobrej wierze, przekazywać jasne informacje, chronić dane osobowe i unikać nękania oraz nadmiernej presji. Konsumenci zachowują wszystkie zarzuty, jakie przysługiwały im wobec pierwotnego kredytodawcy, w tym potrącenie, a dyrektywa zaostrzyła przepisy o kredycie konsumenckim i hipotecznym, wymagając rozsądnych działań restrukturyzacyjnych przed wszczęciem egzekucji, czyli zmiany warunków, na przykład przerwy w spłacie, wydłużenia okresu kredytowania lub częściowego umorzenia. To, czy podmiot obsługujący może sam przyjmować płatności klienta, pozostawiono decyzji poszczególnych państw członkowskich.

Gdzie automatyzacja pomaga przy starych długach, a gdzie nie?

Stare portfele to głównie niskie salda, a przy nich ekonomia pracy ludzi się załamuje. Weźmy sprawę na 300 euro obsługiwaną za 15% prowizji: jeśli zostanie spłacona w całości, podmiot obsługujący zarobi 45 euro, z czego musi opłacić każdy telefon, list i kontakt następczy, jakich sprawa wymaga, po pełnym koszcie czasu przeszkolonego pracownika. Przy tysiącach spraw taki budżet wymusza selekcję: duże salda dostają telefony, a małe – list. Automatyzacja zmienia ten rachunek dla banków i podmiotów obsługujących. Automatyzacja, dziś często agent AI pracujący głosem lub w wiadomościach, może dotrzeć do każdej sprawy po koszcie, przy którym saldo 300 euro jest warte rozmowy.

Drugą korzyścią jest sposób postępowania z klientami. Dyrektywa oczekuje, że każdy klient będzie traktowany w dobrej wierze, poinformowany, kto jest właścicielem długu, i kontaktowany bez presji. To właśnie spójność jest obszarem, w którym automatyzacja najbardziej pomaga: to samo zawiadomienie, te same godziny i ten sam ton przy każdej sprawie, co ma znaczenie, gdy AI obsługuje portfele NPL. Na tym polega też ryzyko: źle napisany skrypt powtarza się w tej samej skali, więc zasady muszą być poprawne, zanim pojawi się wolumen.

Pewnej pracy nie należy automatyzować. Klient, który kwestionuje saldo po tym, jak dług był sprzedawany dwukrotnie, zasługuje na człowieka, który odnajdzie pierwotną umowę. Ktoś, kto opowiada o chorobie, żałobie lub sytuacji, która czyni go szczególnie wrażliwym, potrzebuje przeszkolonego człowieka, a często także wstrzymania działań. Duże ugody przy zabezpieczonych kredytach, sprawy upadłościowe i wszystko, co zmierza do sądu, wymagają osądu i uprawnień, których skrypt nie ma. Te sprawy należą do ludzi, a automatyzację najlepiej zostawić do cierpliwej, uprzejmej pracy na dużą skalę, do której ludzie i tak nigdy by nie dotarli.